شهروند شهرهای داستانی: زندگی و آثار سیدمحمدعلی جمالزاده
در بخشی از کتاب شهروند شهرهای داستانی میخوانیم:
داستانهای جمال زاده حاکی از آن است که او هم زندگی در ایرانِ گذشته را از سر گذرانده و هم شاهد گام نهادن ایران به روزگار نو بوده است. قرار گرفتن در مرحلۀ گذار، نوعی دوگانگی ناشی از گسست فکری فرهنگی در کار او پدید آورده است: از سویی، به ستایش از تجدد برمیخیزد و از سوی دیگر، ندای بازگشت به ریشههای بومی و عرفانی سر میدهد؛ هم صناعت داستاننویسی اروپایی را به کار میگیرد و هم شیفتۀ سنتهای قصهگویی شرقی است.
در عین تلفیق قصۀ سنتی با داستان نو، نام برخی از داستانهایش تلخ و شیرین، کهنه و نو، آسمان و ریسمان، حق و ناحق، ثواب یا گناه حاکی آن است که همچنان بر تقابلهای دوگانۀ حکایتهای کهن تأکید دارد؛ و میکوشد از لابهلای طرح تو در تو و کهنهنمای حکایت، عناصر تربیتی را با لحنی اندرزگونه و طنزآمیز به خواننده انتقال دهد.
او معمولاً از دو شیوۀ روایی بهره میبرد: گاه پیوستگی رویدادهای داستان از طریق سفر صورت میگیرد. راوی داستانها، ایرانی تحصیل کردهای است که پس از سالها به وطن بازمیگردد اما چون آن را گرفتار «تعصب و خودخواهی طبقات با نفوذ فاقد احساس مسئولیت» مییابد، سرخورده میشود.
دوستی را مییابد و او سرگذشت خود را برای راوی / نویسنده شرح میدهد. بدینسان، قصه در قصه میتَند و داستان ساختی هزار و یک شبی میگیرد.
جمال زاده گاهی نیز، به شیوۀ مقامهنویسان، تیپهای گوناگون را که هر یک با لحن خاص خود شناسانده میشوند، برای بحث دربارۀ موضوعی اجتماعی یا اخلاقی گرد هم مینشاند و داستان را به صورت شاهد مثالی برای ابلاغ پیام خود درمیآورد. در مقامه، راوی پس از ورود به شهری، جمعی را میبیند.