از زمان انتشار این کتاب در سال ۲۰۰۳ این ایده که وضعیت استثنایی در دموکراسیهای غربی به پارادایم معمولِ حکومت بدل شده دیگر واقعیتی بدیهی است و هیچ تحلیل سیاسی جدی نمیتواند انکارش کند. نهتنها قوانینی که در پی حملات سپتامبر ۲۰۰۱ وضع شدند و دستکم دوبرابر محدودکنندهتر از قوانین ایتالیای فاشیستاند کاملاً در چارچوب [وضعیت استثنایی] میگنجند، بلکه اعلام وضعیت اضطراری در ۲۰ نوامبر بهمدت سه ماه در فرانسه گامی تعیینکننده در این چارچوب بود که البته دولت آن را تمدید هم کرده است. بدینترتیب وضعیت استثنایی بهگونهای ماندگار در قلب اروپا خانه کرده است.
اولین هدف آگامبن در این کتاب نشان دادن این نکته است که وضعیتهای اتفاقا خیلی هم استثنایی نیستند بلکه بنابر حکم مشهور بنیامین، تبدیل به «قاعده» شده اند. نویسنده با همین هدف به تبارشناسی وضعیت استثنایی از سرچشمه های کهناش در حقوق روم تا مظاهر مدرن ترش در فرانسه انقلابی آمریکای دوره جنگ داخلی آلمان نازی و ایتالیای فاشیست می پردازد تا نهایتا به این نتیجه برسد که وقتی وضعیت استثنایی بدل به قاعده شد نظام حقوقی سیاسی هم تبدیل به یک ماشین کشتار می شود. موتور زیست سیاسی این ماشین کشتار همان وضعیت استثنایی آگامبن غرب را به سوی یک جنگ داخلی عالم گیر پیش
است که به زعم میراند» نویسنده حتا گامی فراتر مینهد و وضعیت استثنایی را درون ماندگار ساختار حقوقی سیاسی و بلکه متافیزیکی غرب معرفی می کند. ساختار اصلی و آغازینی که ما به ازایش را باید در هستی شناسی و زبان جست. آگامین میگوید به موجب این ساختار بنیادین
که بین نوموس و لوگوس مشترک است قوه و فعل به طور ریشه ای از هم می گسلند. همه چیز به گونه ای است که انگار هم نوموس هم لوگوس محتاج نوعی منطقه ی آنومیک یا نامنطقی تعلیق بوده اند تا ارجاع خود را به عالم حیات توجیه و شالوده مند کنند. قانون ظاهرا فقط در صورت ادغام آنومی قادر است به حیات خود ادامه دهد درست همان طور که زبان فقط به شرط مصادره ی امر غیر زبانی میتواند موجودیت داشته باشد.
وضعیت استثنایی (با پیشگفتار نویسنده بر ترجمهی فارسی) - انتشارات نی
حیات اجتماعی دنیای غامض و پیچیدهای است و هم از این رو نظریههای فراوانی برای تشریح و تبیین آن شکل گرفته است که هریک به نوعی وجهی از دنیای اجتماعیمان را روشن میکند. نظریهی جامعهشناسی کتاب جامعی در بیان و توصیف و نقد نظریههای جامعهشناسی از نظریههای کلاسیک تا آخرین نظریههاست همراه با تاریخچهای از پیدایش جامعهشناسی و تحولات آن برای نشان دادن بستر تاریخی و اجتماعی و سیاسی شکلگیری نظریهها و نیز زندگینامهی مختصر عبرتانگیز و مسحورکننده بسیاری از مهمترین متفکران.
بخش اول این کتاب توصیف مبسوط نظریهپردازان کلاسیک کارل مارکس و ماکس وبر و امیل دورکیم و جورج زیمل است.
بخش دوم به نظریهی مدرن جامعهشناسی اختصاص دارد: کارکردگرایی ساختاری، نوکارکردگرایی، نظریه تضاد، نظریههای نئومارکسیستی، نظریهی سیستمها، تعاملگرایی نمادین، مردمروششناسی، نظریهی مبادله، شبکه، شبکهی مبادله، انتخاب عقلانی و نظریههای فمینیستی معاصر.
بخش بعدی به نظریهها و نظریهپردازان متأخر اختصاص دارد: نظریههای معاصر مدرنیته، جهانیشدن، ساختارگرایی و فراساختارگرایی، نظریهی اجتماعی پستمدرن و فراپستمدرن، نظریهی نامتعارفها، نظریههای انتقادی نژاد و نژادپرستی، نظریهی کنشگر و شبکه و فرانسانگرایی و فرااجتماعیت و نظریهی عمل.
معرفی کتاب در جستوجوی جامعه بلندمدت (گفتوگو با دکتر همایون کاتوزیان)
مدعای اصلی این کتاب تکمیل یک سخن است و آن اینکه تغییر در جامعه اصلاً امر نامحتملی نیست و به ارادهای متکی است که از روی آگاهی و تجربه برخاسته باشد. تأکید بر این امر است که انتظار تغییر در جامعهی ایرانی بدون خوانش و درک منطبق بر واقع و دقیق پیشینهاش غیرممکن است. نگاه به جامعه است با درنظر گرفتن همهی خصوصیاتش، چه مثبت و چه منفی. توجه دادن به این نکته است که تلاشهای اصلاحی پیشین میتواند چارچوبهی مناسبی برای درسآموزی در رویدادهای آتی باشد. طرح این تأسف است که رویکرد سفید و سیاه داشتن به پدیدههای تاریخی چندان کارساز نیست بلکه مهمتر از آن عبرتگیری از آنهاست. و نهایتاً اینکه ساده کردن مسائل اجتماعی در طول تاریخ با نظریاتی مثل تئوری توطئه ضمن دور شدن احتمالی از واقعیت، بیشترین خدمت به خود توطئه است. جامعه ما و در رأس آن متفکرانش بیش از هرچیز به صداقت و فروتنی و خویشتنداری و مدارا و نگرش واقعگرایانه و بهدور از تعصب به پدیدهها نیاز دارد.
در جستوجوی جامعه بلندمدت (گفتوگو با دکتر همایون کاتوزیان) - انتشارات نی
فرهنگ هر جامعه بهصورت مکتوب و غیرمکتوب نظام نمادین آن را در سطح کلان تشکیل میدهد و تولید و بازتولید آن عمدتاً در پهنهٔ تعاملات اجتماعی صورت میگیرد. اما بازتاب آن را، کموبیش و با احتیاط، میتوان در مخرج مشترک شخصیتهای اعضای جامعه ردیابی کرد. کتاب حاضر نتیجهٔ کوشش اولیهای است برای شناخت نسبی «منش» و شخصیت ایرانی. سه مجموعه داده شواهد تجربی این پژوهش را تشکیل میدهند. یکی منابع ثالث است، شامل روایات مکتوب غربی، عربی و ایرانی در مورد «منش ایرانی»؛ دیگری منابع ثانویه، یعنی پژوهشهای درخوری است که دیگران در این مورد انجام دادهاند؛ مجموعهٔ اصلی، منابع اولیهای است که از طریق پیمایش ۲۰۲۱ نفر ساکنان هفده سال به بالای شهرهای استهبان، تبریز، تهران، کرمان و مشهد جمعآوری شده است. پیمایش اجتماعی مزبور بر مبنای مفهوم چهاربعدی از انسان، یعنی انسان اقتصادی، سیاستی، شناختی و اجتماعی انجام یافت.
حداکثر مرزهای قدرت قانونگذاران محدود به خیر و صلاح همگانی جامعه است. هدف نهایی چنین قدرتی چیزی جز مراقبت نیست، و از این رو، هرگز نمیتواند حقی برای نابودی، به اسارت درآوردن و یا، از روی طرح و نقشه، فقیر و تهیدستکردن رعایا داشته باشد. الزامات قانون طبیعت در جامعه متوقف نمیشود، بلکه تنها در بسیاری موارد به قوانین انسانی نزدیک و کیفرهای شناخته شده به آن اضافه میشود که مراقبت و نظارت بر آن قوانین را تقویت کند. از این رو، قانون طبیعت قانونی ابدی برای همه انسانها، قانونگذاران و دیگران است. مقرراتی را که قانونگذاران برای اعمال و رفتار دیگران و خود وضع میکنند باید با قانون طبیعت، یعنی با خواست خداوند، هماهنگ باشد. از آنجا که این قانون حکم یک بیانیه را دارد و بنیان و اساس قانون طبیعت حفظ و مراقبت از نوع بشر است، هر حکم انسانی که علیه آن باشد نمیتواند خوب یا ارزشمند به شمار آید.
بخشی از بند ۱۳۵
براى درک آثار هنرى و لذتبردن از آنها لازم نيست از معلوماتمان دربارهی زندگى و عواطف و احساسات مربوط به آن يارى بجوييم. هنر، بهتنهايى، ما را از جهان پويشهاى انسانى به جهان حظّ والاى زيباشناختى فرامىبرد. با تأمل در آثار هنرى و تجربهی زيباشناسانه حاصل از آن، دمى از تعلقات روزمرهی بشرى آزاد مىشويم؛ از گذشته و آينده مىرهيم و به ترازى فراتر از سَيَلان عادى حيات بركشيده مىشويم. اين ديدگاه نمونهی بارزى است از ديدگاههاى دروننگرانه در خصوص هنر كه در تقابل با ديدگاههاى بروننگرانه قرار مىگيرند. ديدگاههاى بروننگرانه هنر را در متن تحولات اجتماعى بررسى مىكنند و از اين رو جامعهشناسى هنر را پى مىنهند. اين مجموعه، چنان كه از نام آن نيز برمىآيد، مىكوشد ضمن بررسى سير تكوين نظريههاى فلسفى و جامعهشناختى هنر، تازهترين تحولات آنها را به بحث بگزارد و نشان دهد كه اين نظريهها در صورتبندى تعاريف متنوع از هنر، از ديدگاههاى زيبايىشناختى و جامعهشناختى، چه نقشى ايفا مىكنند.
نظریههای فلسفی و جامعهشناختی در هنر - انتشارات نی
این اثر، مجموعهای از درسهای منتشرنشدهی امیل دورکم است… . درسهای حاضر دربارهی فیزیک اخلاقیات برای تعیین کردن رفتارهای اخلاقی مطابق با نمونههای نوعی فراوان جوامع یا نهادهای متناسب با آنها، دقیقاً از گوناگونیای که طبیعت ایجاد کرده و تاریخ توسعه داده است سرچشمه میگیرند و آنها را مورد توجه قرار میدهند.
از دورهی درسها دربارهی اخلاق حرفهای، پی خواهیم برد که آن درسها به لحاظ روش همان اندازه جالبتوجهاند که به لحاظ نظریه.
به لحاظ روش، میبینیم که تحلیل نقش گروهبندی حرفهای کنار گذاشته نشده، بلکه برعکس، در کنار مطالعهی محیط در شرایط موجود حیاتاش یعنی همان خاستگاه مورد انتظار در تاریخ و قومنگاری در نظر گرفته شده است. میبینیم که اینجا آمار، کارکرد را نشان میدهد. سرانجام، بهویژه شاید، دغدغهی مؤلف را برای استخراج درسهایی از تجربه و تاریخ برای ساماندهی وضع موجود، احساس میکنیم. اخلاق حرفهای بدینسان با همان طبیعت گروهبندی اجتماعی ـ صنف ـ پیوند دارد که در بطن آن رفتار افراد را تنظیم میکند.
درسهای جامعهشناسی - انتشارات نی
چهار مقالهای که در این کتاب میخوانید هریک بهنوعی مشکلات تاریخی توسعهی اقتصادی و سیاسی ایران را بررسی میکند. فقدان امنیت برای مالکیت خصوصی و در نتیجه عدم انباشت سرمایه در دست بخش خصوصی، انحصار ثروت و قدرت اقتصادی در دست حکومتها که خود به انحصار قدرت سیاسی میانجامید و سرعت و شدت تحولات سیاسی و اجتماعی که جامعه را از چهارچوب قانونی باثبات که لازمهی رشد و توسعهی اقتصادی است محروم میکرد، در دو مقاله اول بررسی میشود. تلاش برای استقرار قانون و نظم قانونی که به انقلاب مشروطه انجامید و علل ناکامیها و کمبودهای این جنبش مضمون مقالهی سوم است و در مقالهی چهارم که به معنایی دنبالهی مقاله سوم است شرحی از زندگی و آثار ملکالشعرای بهار میخوانیم که از کوشندگان راه مشروطه بود و انسانی فرهیخته و آزادیخواه و متجدد که میکوشید در فضای بسته و خطرخیز دیکتاتوری در عین وفادارماندن به آرمانهای خود از تندرویهای ویرانگر بپرهیزد و در محیطی که کمتر کسی هوادار اعتدال و خرد بود به اعتدالی خردمندانه برسد.
ایران جامعه کوتاه مدت (و سه مقاله دیگر) - انتشارات نی