معرفی کتاب حق و مصلحت (۲) (مقالاتی در فلسفه حقوق، فلسفه حق و فلسفه ارزش)
مجموعهی حاضر جستارها و نوشتارهایی را دربردارد که در ده سال گذشته، پس از انتشار جلد نخست حق و مصلحت، بهتدریج شکل گرفته و عمدتاً منتشر شدهاند. مباحث این مجموعه پیرامون سه محور قانون، حق و ارزش میگردند. قانون ستون فقرات نظام حقوقی است. از این رو، فهم چیستی نظام حقوقی وابسته به درک ماهیت قانون است. چنین فهمی به شکل منفرد و جزئی میسر نیست. به دیگر سخن، بهنظر میرسد درک دقیقتر قانون از رهگذر فهم آن در نسبت متقابل با مفاهیم و نظامهای هنجاری مجاور بهدست آید. همچنین، مفاهیم و نظامهای هنجاری در ربط و نسبت با واقعیات موجود در «جهان ممکن» مشترک با خود قرار دارند. مجموعهی عناصر یاد شده زمینهی بروز نظریهی «واقعگرایی انتقادی حقوقی» را فراهم میآورد، نظریهای که در پی تبیین مفهوم و مبنای قانون در نقطهای میان عدالت و واقعیت است. مفهوم حق، در معنای مدرن، مفهومی نو در جغرافیای فکر و نظام هنجاری است. درک این مفهوم البته در گرو شناخت عناصر گوناگون فلسفهی حق است. این عناصر ناگزیر در نسبتی همگرا با یکدیگر قرار دارند. فلسفهی یادشده بهنوبهی خود جزئی از نظریهی عدالت است. حقوق و حق، از نگاهی دیگر، از مصادیق ارزش هستند. از این رو، لازم است پابهپای بحث از قانون و حق به مقسم آنها، ارزش، نیز پرداخته شود. فلسفهها و نظریههای متقن و استوار در حوزههای هنجاری، از جمله در دو گسترهی پیشگفته، در گرو اتخاذ موضع نسبت در خصوص «ارزش» است.
محمد راسخ استاد تمام فلسفهی حقوق و حقوق عمومی در دانشگاه شهید بهشتی است.
حق و مصلحت (۲) (مقالاتی در فلسفه حقوق، فلسفه حق و فلسفه ارزش) - انتشارات نی
معرفی کتاب شاه و شطرنج قدرت در خاورمیانه (ایران، کردهای عراق و شیعیان لبنان ۱۳۳۷-۱۳۵۷)
پیوندهای استراتژیک ایران با برخی از جوامع و گروههای غیردولتی منطقه، در کنار تنش با آمریکا، مهمترین مبحث سیاست خارجی ایرانِ دوران معاصر است. برخلاف باور رایج، اتحاد ایران با گروههای یادشده پیش از انقلاب اسلامی و در زمان محمدرضا شاه پهلوی پیریزی شد. کتاب شاه و شطرنج قدرت در خاورمیانه: ایران، کردهای عراق و شیعیان لبنان نشان میدهد که شاه ایران در میانهی سالهای ۱۳۳۷ و ۱۳۵۷ روابط استراتژيکی را با کردهای عراقی و شیعیان لبنانی جهت حفظ امنیت ملی، یکپارچگی سرزمینی و مهار دشمنان خود برقرار کرد. کتاب با تکیه بر ویژگیهای ژئوپلیتیکی ایران، بر اهمیت نقش شاه و دیگر نهادهای تصمیمگیر در سیاست خارجی کشور تأکید میکند. همچنین این کتاب برای نخستینبار سرنوشت رازآلود امام موسی صدر را بیان کرده و رابطهی پرفراز و نشیب ایران را با ملامصطفی بارزانی بازگو میکند. حجم و تنوع اسناد ناگفتهی جمعآوریشده از بایگانیهای مهم آمریکا و ایران در کنار مصاحبه با دستاندرکاران سیاست خارجی ایران نشاندهندهی دستاولبودن این روایت است. این کتاب ترجمهی کتاب آرش رئیسینژاد با عنوان The Shah of Iran, the Iraqi Kurds and the Lebanese Shia است که پیش از این در ژوئن ۲۰۱۸ از سوی انتشارات معتبر پالگریوـمکمیلان به چاپ رسید.
شاه و شطرنج قدرت در خاورمیانه (ایران، کردهای عراق و شیعیان لبنان ۱۳۳۷-۱۳۵۷) - انتشارات نی
فرهنگ اندیشههای سیاسی ترجمهٔ مدخلهایی از بخش سیاست و فلسفهٔ سیاسی کتاب فرهنگ تاریخچهٔ اندیشههاست که مهمترین کتاب مرجع نیمهٔ دوم قرن بیستم شناخته میشود. مزیت بزرگ مقالات این کتاب آن است که علاوه بر شرح و توضیح مفاهیم، تاریخچهٔ پدیدآمدن آنها و سیر تکوین و تحولشان نیز مورد بحث قرار گرفته است و میتواند دیدی تاریخی به خواننده بدهد.
در این کتاب مقالات به سه دستهٔ کلی تقسیم شدهاند: نخست مفاهیم کلی، سپس مفاهیم مرتبط با لیبرالیسم و سرانجام مفاهیم مرتبط با سوسیالیسم و مارکسیسم.
به جرئت مىتوان گفت كتاب مفهوم قانون مهمترين اثر، در زمينهی فلسفهی حقوق به زبان انگليسى، در سدهی بيستم بوده است. اين كتاب، چند سال پس از انتشار، فهم فلسفهی حقوق و شيوهی تدريس آن را در دنياى انگليسى و غيرانگليسى زبان دگرگون ساخت. اين تأثير شگرف موجب شد كه دربارهی كتاب و آموزههايش مطالب بسيارى، نهتنها در زمينهی نظريه حقوقى بلكه همچنين در حوزهی فلسفه اخلاق و فلسفه سياسى، منتشر شوند. در نيم سدهی گذشته، نظريهی حقوقى پروفسور هارت به كانون توجه در فلسفهی حقوق تبديل شده است. پس از انتشار اين اثر، نظريات جدىاى كه در مراكز مهم آموزشى و پژوهشى حقوق، در سطح جهان، مطرح شدهاند، صرفاً گامى در جهت بهبود يا نقد نظريه اثباتگرايى هارت بودهاند. در اين كتاب، پس از نقد نظريه فرمان، قانون بهمثابه اتحاد قواعد اولى و ثانوى معرفى میشود. اما اين قواعد بافتى باز دارند و، از اين رو، «تقنين قضايى» بهاى تنظيم قاعدهمند حيات اجتماعى توصيف مىشود. برداشت قاعدهمند از قانون در مقابل دو گرايش افراطىِ نظرى، يعنى شكلگرايى و قاعدهشكاكى، قرار دارد كه بايد شرح داده و نقد شوند. پروفسور هارت، پس از اين شرح و نقد، به بحث از نسبت ميان قانون، از يک سو، و اخلاق و عدالت، از سوى ديگر میپردازد و، باریکبينانه، نكتههايى ژرف در اين خصوص پيش مىنهد. نشاندادن خلط ميان دو نوع قانون طبيعى، و نيز ترسيم محتواى حداقلى حقوق طبيعى، كه در حقيقت محدوديتهاى طبيعى همه نظامهاى هنجارىاند، نمايانگر موضع نظرى او در برابر حقوق طبيعى هستند. هارت در فصل آخر كتاب، از حقوق بينالملل بهمثابه مصداقى خاص از نظام حقوقى دفاع مىكند.
معرفی کتاب حق و مصلحت (۱) (مقالاتی در فلسفه حقوق، فلسفه حق و فلسفه ارزش)
از نخستین چاپ اول حق و مصلحت شانزده سال میگذرد، حال آنکه مضامین اصلی این کتاب همچنان موضوعات رایج و مهم نظری در حیات فردی و جمعی آدمیان، بهویژه ما ایرانیان، هستند.
جامعهی معاصر ایرانی از لحاظ دارابودن نهادهای مدنی، نظامهای عقلانی تمشیت امور اجتماعی، صنعت، تجارت، بانکداری، آموزش و حتی زیرساختهای علوم جدید، هنوز به سطح جوامع نسبتاً پیشرفتهی عالم نرسیده، اما گفتمان حقوقی، سیاسی و اجتماعی رایج در آن پر از مفاهیم مطرح در آن جوامع است. حقوق فردی و مصالح جمعی از این نوع مفاهیماند. روشنی، عمق و پیچیدگی نظری میتواند بنیادی باشد برای کاستن اقدامات عملی متضادی که زیر نام حقهای فردی و منافع جمعی انجام و پیگیری میشوند. مطالبی که در این کتاب آمدهاند پرسشهایی نظری پیرامون «حق» و «مصلحت» و نیز «ارزش»، بهمنزلهی اساسِ دو قلمرو یادشده، را مطرح و بررسی میکنند.
امیدوارم و به آیندهای چشم دوختهام که نسل نظریهپرداز حقوقی، در قلمرو عام «نظریهی ارزش» و به موازاتِ پردازش نظری «امر سیاسی»، به شکلدهی به فهم و نظریهی مستقل حقوقی نائل میآید.
محمد راسخ استاد حقوق و فلسفه در دانشگاه شهید بهشتی است.
معرفی کتاب نامههای زندان (جلد اول؛ از ۱۹۲۶ تا ۱۹۲۸)
در میان انبوه نوشتههای آنتونیو گرامشی،نامههای زندان از برجستهترین نوشتههای او در عالم اندیشۀ سیاسی است، و منبعی مهم و پرارزش برای درک شخصیت راستین گرامشی، ویژگیهای فکری و اخلاقی و عمق مطالعات او، همچنین برای فهم آرای او در عرصۀ جامعهشناسی سیاسی و مطالعات فرهنگی. اهمیت این اثر در آن است که بخش مهمی از کوشش گرامشی را در تدوین پروژۀ فکریاش به ما ارائه میدهد که، علاوه بر سیاست، تاریخ و فلسفه، مطالعات فرهنگی را نیز دربر میگیرد.
در جایجای نامهها تلاش برای بررسی همهجانبۀ مسئلۀ اصلی گرامشی، یعنی نحوۀ سربرآوردن فاشیسم و ناکامی جنبش انقلابی مشهود است، و رد و نشانی از مفاهیم کلیدی و مورد توجه او، همچون هژمونی، روشنفکر ارگانیک، جامعۀ سیاسی و جامعۀ مدنی، تاریخیگری، مسائل فرهنگی و ادبی، و جریانهای حاشیهای ادبی را بهوضوح میتوان در خط فکری او و دیدگاههایش دربارۀ مقولات گوناگون و حتی مسائل روزمره دید.نامههای زندان یا به تعبیری این «اپرای زندان» نمودار نبوغ و ذهنِ تحلیلگر و خلّاقِ این متفکر مارکسیستِ انقلابی است.
نامههای زندان (جلد اول؛ از ۱۹۲۶ تا ۱۹۲۸) (نامههای زندان - جلد اول؛ از ۱۹۲۶ تا ۱۹۲۸) - انتشارات نی
معرفی کتاب تاریخ اندیشه سیاسی غرب (جلد سوم) (واکنش به لیبرالیسم)
آخرین جلد کتاب تاریخ اندیشهی سیاسی غرب به اندیشهی سیاسی قرن بیستم اختصاص دارد، اما نویسنده از چشماندازی خاص به این آراء و نظریات مینگرد. در این مجلد نقطهی کانونیِ موردِ توجه مکللند را جامعهی تودهای و مسائل آن، ازجمله ماهیت توده، پدیدهی ازدحام، و جنبشهای تودهای تشکیل میدهد. بر همین مبنا، آن گروه از اندیشمندان مورد ملاحظه قرار گرفتهاند که یا به مباحث جامعهی تودهای پرداختهاند یا اندیشههایشان به نحوی از جامعهی تودهای تأثیر پذیرفته است. برخی از این اندیشمندان ـ مانند فروید و گوستاو لوبن ـ در متون متعارف اندیشهی سیاسی کمتر مورد بحث بودهاند. درمجموع، یکی از ویژگیهای اصلی مجلد حاضر تلاش برای درآمیختن دیدگاههای فلسفهی سیاسی با دیدگاههای علوم اجتماعی است.
تاریخ اندیشه سیاسی غرب (جلد سوم) (واکنش به لیبرالیسم) - انتشارات نی
معرفی کتاب سیاست در بستر زمان (تاریخ، نهادها و تحلیل اجتماعی)
این کتاب پیشرو، نظاممندترین بررسیای است که تا به امروز درخصوص این گزارهی غالباً ادعاشده، ولی کمتر مطالعهشدهی «تاریخ مهم است» نگاشته شده است. غالب عالمان اجتماعی معاصر بهشکلی ناخودآگاه رویکردی مقطعی به دنیای اجتماعی در پیش میگیرند. لیکن وقتی رخدادها و فرایندهای اجتماعی از بستر زمانیشان جدا میشوند، معنایشان مخدوش میشود. پل پیرسون معتقد است با نشاندن سیاست در بستر زمان ـ ساختن تصاویر متحرک به عوض تصاویر مقطعی ـ میتواند ادراک ما را از پویاییهای اجتماعی پیچیده و نظریهها و روشهایی که برای تبیین آنها به کار میگیریم بهبود ببخشد.
سیاست در بستر زمان دریچهی جدیدی به ابعاد زمانی دنیای اجتماعی میگشاید. این کتاب طیفی از خصایص مهم و الزامات ناشی از فرایندهای اجتماعی متحول ارائه میکند: تنوع فرایندهایی که در دورههای زمانی معنادار شکوفا میشوند، مناسباتی که تحت تأثیر آنها احتمالاً چنین فرایندهایی بروز میکنند، و بیش از همه، اهمیت این ابعاد زندگی اجتماعی برای شناخت برایندهای سیاسی و اجتماعی مهم.
تحلیل پیرسون، که در طیف گستردهای از علوم اجتماعی میگنجد، هزینهی گزافی را آشکار میکند که علوم اجتماعی با غیرتاریخیشدن میپردازد و گنجینهای از ایدهها برای جانبخشیدن به ادراک ما از فرایندهای تاریخی فراهم میآورد. کتاب پیرسون، با نشاندن سیاست در بستر زمان، تأثیری دیرپای در آثار استادان و دانشجویان رشتههای علوم سیاسی، تاریخ، و جامعهشناسی تا اقتصاد و تحلیل سیاسی خواهد داشت.
سیاست در بستر زمان (تاریخ، نهادها و تحلیل اجتماعی) - انتشارات نی